Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Zwoleniu

Posted on

Pochodzący z XVI w. kościół parafialny z kaplicą rodziny Kochanowskich, w podziemiach której znajduje się krypta z sarkofagiem poety Jana Kochanowskiego, jest najbardziej znanym miejscem pochówku przedstawicieli tego rodu. Znajdują się tam epitafia Jana Kochanowskiego, jego rodziców Anny z Białaczowskich i Piotra Kochanowskich, Katarzyny z Jasieńca – żony Mikołaja Kochanowskiego z Sycyny i ich synów Piotra i Adama. Jest to najtrwalszy, ale nie jedyny przejaw związków rodziny Kochanowskich ze zwoleńskim kościołem. W latach 1566–1575 Jan Kochanowski był też prebendarzem zwoleńskiej parafii (jednocześnie także w katedrze poznańskiej). Obydwie prebendy były wyrazem mecenatu i formą wynagrodzenia za służbę dworską, a sam Jan z Czarnolasu nie przywiązywał wagi do obowiązków związanych z administrowaniem swymi probostwami. Miał jedynie niższe święcenia kapłańskie i nie spełniał obowiązków duszpasterskich, wyręczając się w tym względzie kanonikami i komendarzami. Z relacji wizytatorów parafii zwoleńskiej (1570) wynika, że parafianie nie znali swego proboszcza i nie wiedzieli, gdzie przebywa. Ostatecznie w latach 1574–1575 r. Kochanowski zrzekł się obydwu prebend, zrezygnował też z kariery dworskiej i osiadł w rodzinnym Czarnolasie. Metryki parafii zwoleńskiej wielokrotnie wymieniają Kochanowskich przy udzielaniu chrztów ich dzieciom albo wśród świadków chrztów w kościele zwoleńskim.

Kościół parafialny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego jest najciekawszym zabytkiem Zwolenia. Wzmianka o samym kościele pojawia się w źródłach w roku 1440. Jest tam mowa o świątyni drewnianej pod wezwaniem św. Krzyża i św. Katarzyny. Nie ustalono, od kiedy zwoleński kościół nosi tytuł Podwyższenia Krzyża Świętego, a nie – jak pierwotnie – św. Krzyża.

W roku 1558 wybuchł w Zwoleniu pożar, w którym spłonął także drewniany kościół. Mieszczanie zwoleńscy zostali zobowiązani do uczestniczenia w odbudowie świątyni, otrzymując w zamian liczne przywileje królewskie, między innymi zwolnienie od podatku na 10 lat. Obecny kościół wznoszony był etapami w latach 1564–95. Kościół jest wymurowany z czerwonej cegły, układanej na wzór gotycki (prezbiterium, nawa główna, zakrystia, kaplica Kochanowskich – wzniesione w XVI i na pocz. XVII w.) oraz na wzór krzyżowy (nawy boczne i wieża). Wyjątek stanowi kaplica Owadowskich, otynkowana od początku swego istnienia. Pierwotnie zbudowany był jako jednonawowy. Najstarszą i najmniej zmienioną częścią kościoła jest prezbiterium zbudowane na planie prostokąta, z trzema oknami zwieńczonymi łukiem odcinkowym. Nawa główna wzniesiona w latach 1570–1595, w XX w. zmieniona po dobudowaniu naw bocznych, co wiązało się z zamurowaniem gotyckich okien i wykuciu nowych mniejszych otworów okiennych ponad nawami bocznymi. Wcześniejsze drewniane sufity nawy i prezbiterium zastąpiono w 1919 r. murowanymi. Na zachodniej ścianie drewniany chór muzyczny. Przy północnej ścianie nawy głównej, przy wejściu do kaplicy Kochanowskich znajduje się barokowa drewniana ambona z XVIII w.

Około roku 1610 dobudowano renesansową kaplicę św. Franciszka, zwaną kaplicą Kochanowskich. Ufundował ją Adam Kochanowski – bratanek poety. Przeniesiono do niej trumnę zmarłego w 1584 r. Jana Kochanowskiego. W kaplicy umieszczono tablicę epitafijną Jana Kochanowskiego. Wykute w czerwonym chęcińskim marmurze popiersie Jana Kochanowskiego stanowi dziś jedyny bliski autentyczności wizerunek. Płaskorzeźba ta jest jedynym znanym nam wizerunkiem poety powstałym w jego epoce. Do dziś nie udało się ustalić, kto i kiedy ufundował poecie pomnik i epitafium w zwoleńskim kościele. Po prawej stronie popiersia umieszczone zostało epitafium rodziców Jana: Piotra Kochanowskiego (zm. 1547 r.) i Anny z Białaczowskich (zm. 1557 r.). Pierwotnie epitafium ufundowane przez Jana Kochanowskiego przytwierdzone było w prezbiterium. Na tym epitafium umieszczono nowy herb Kochanowskich Korwin, który ulegał zmianom z pierwotnego herbu Ślepowron. Na wykonanym z marmuru pomniku wyobrażono na tarczy kruka z pierścieniem w dziobie, siedzącego (ze złożonymi skrzydłami) na ostrzewi o czterech sękach (dwóch u góry i dwóch u dołu.) Utrwalony na zwoleńskiej płaskorzeźbie obraz herbu Kochanowskich stał się dominujący. W pierwszej połowie XVII stulecia, powielano go w niemal identycznej formie na epitafiach innych członków rodziny, jak świadczą o tym zachowane do dziś zabytki w kościołach w Zwoleniu, Krakowie i Lublinie.

W 1791 r. Tadeusz Czacki wyjął z trumny czaszkę Kochanowskiego i przechowywał przez kilka lat w swojej posiadłości w Porycku, by w 1796 r. przekazać ją księżnej Izabeli Czartoryskiej, która dołączyła ją do zbioru powstającego wówczas muzeum w Puławach. Po upadku powstania listopadowego czaszkę przewieziono do Paryża, przechowywana była w Hotelu Lambert. Obecnie znajduje się w Muzeum Czartoryskich w Krakowie, dokąd została zabrana po 1874 r. Jednak według antropologów jest to najprawdopodobniej czaszka kobiety. Przeprowadzone w 2010 r. analizy antropologiczne i komputerowa rekonstrukcja twarzy wykazały, że czaszka Kochanowskiego jest w istocie czaszką kobiety w wieku ok. 40 lat.

W 1830 r. proboszcz parafii w Zwoleniu usunął wszystkie trumny rodziny Kochanowskich z kaplicy, przenosząc je do zbiorowej mogiły rodzinnej położonej nieopodal budynku kościoła. W 1983 r. wróciły do kaplicy, a ściślej do marmurowego sarkofagu w mieszczącej się pod budynkiem odrestaurowanej krypcie, która od 2012 r. jest otwarta dla zwiedzających.

W latach 1620–1630 dobudowano kaplicę Owadowskich, z fundacji Zuzanny Wołuckiej, córki Ewy i Filipa Owadowskich, wnuczki Jana Kochanowskiego. Kaplica jest zbudowana na planie kwadratu. Po dobudowaniu kaplic Kochanowskich i Owadowskich kościół uzyskał kształt łacińskiego krzyża. Jednakże dobudowanie w 1927 r. naw bocznych, połączonych z kaplicami Kochanowskich i Owadowskich, oraz postawienie w 1928 r. wieży znacznie zmieniło kształt architektoniczny budowli.

W 2012 r. zostało utworzone Centrum Regionalne przy Nekropolii Jana Kochanowskiego w Zwoleniu, które ma siedzibę w budynku dawnej plebani. Założone przy miejscowej parafii pw. Podwyższenia Krzyża Świętego Centrum Regionalne prezentuje zbiory Muzeum Regionalnego w Zwoleniu oraz eksponaty parafii zwoleńskiej, w tym obiekty związane z rodziną Kochanowskich – ornaty i kielich ufundowane przez Kochanowskich czy metryki parafialne z okresu staropolskiego zawierające wiele wzmianek o członkach tej rodziny. W 2014 r., w ramach obchodów 430. rocznicy śmierci Jana z Czarnolasu, w jednym z pomieszczeń Centrum odsłonięta została genealogia Kochanowskich w XV–XVII w., obejmująca najbliższych krewnych poety.

W tekście wykorzystano informacje zgromadzone przez Tomasza Palacza w książce Człek Boże igrzysko: Jan Kochanowski w Czarnolesie, Radom 1998, oraz Dariusza Kupisza i Mariusza Kozdracha w monografii rodu Kochanowskich Kochanowscy w XV–XVIII wieku: główne linie rodziny, Radom 2014, wydanej w ramach projektu Szlak Rodu Kochanowskich.