Park podworski w Zakrzewie

Posted on

Założony w XVIII–XIX w. park podworski z ruinami barokowej kaplicy lub pawilonu ogrodowego – pozostałość po zespole dworskim należącym w XVIII w. do rodziny Kochanowskich

Zakrzew znalazł się w rękach rodziny Kochanowskich na początku XVII w. w wyniku małżeństwa Kochanowskiego z Podlodowską (był w rękach rodziny Podlodowskich od początku XVI w.). Pod koniec 1626 lub na początku następnego roku Mikołaj Kochanowski z Sycyny (wnuk Mikołaja z Sycyny, brata Jana, poety) ożenił się z Anną z Przytyka Podlodowską h. Janina. Po śmierci ojca Grzegorza Podlodowskiego (zm. przed 1637) Anna przejęła w dożywocie jego posiadłości w powiecie radomskim, w tym Zakrzew, ale także Wolę Zakrzewską, Gulinek, Mleczków, Kozią Wolę, Golędzin, Gębarzów oraz część Jaszowic. Znaczne zasoby finansowe i dobra ziemskie pozwoliły Kochanowskiemu na rozwinięcie działalności politycznej na forum sejmiku województwa sandomierskiego. Był sekretarzem królewskim, stolnikiem sandomierskim, kasztelanem zawichojskim. Warto wspomnieć, że w styczniu 1633 r. Mikołaj Kochanowski – stolnik sandomierski – towarzyszył konduktowi pogrzebowemu z ciałami Zygmunta III i Konstancji Habsburżanki, zdążającemu z Warszawy do Krakowa. Zmarł bezpotomnie podczas potopu szwedzkiego, zapewne na przełomie 1655 i 1656 r. Nie żyła wówczas Anna z Podlodowskich Kochanowska i część dóbr zastawnych posiadanych przez nią w okolicach Zakrzewa oraz Przytyka powróciła do rąk jej brata, wojskiego radomskiego Jakuba Bonawentury Podlodowskiego. Zakrzew wrócił w ręce rodziny Kochanowskich w wyniku działu dóbr, jaki Zofia z Podlodowskich Kochanowska (żona Jerzego Kochanowskiego) przeprowadziła w 1658 r. z bratem stryjecznym Jakubem Bonawenturą Podlodowskim, po otrzymaniu pokaźnego spadku. Zofia Kochanowska objęła między innymi Zakrzew, Gulinek i Mleczków z folwarkami, a ponadto Wolę Zakrzewską. Po śmierci Jerzego i Zofii Kochanowskich Zakrzew odziedziczył ich syn Franciszek, a potem jego syn Józef Bonawentura Kochanowski z Konar. Ożenił się z Teresą Potępską, a zmarł około 1726 r., nie pozostawiając męskiego potomka. Wdowa zaś wyszła ponownie za mąż za Krzysztofa Milewskiego. Przysporzyło to później wielu problemów jedynej córce Józefa Bonawentury – Eleonorze, gdyż Milewscy zagarnęli wiele dokumentów i ruchomości należnych sierocie. W marcu 1738 r. Eleonora Kochanowska musiała wręcz walczyć o spadek z przyrodnim bratem, prosząc księcia Pawła Karola Sanguszkę o przysłanie do Przytyka 20 nadwornych żołnierzy. Ostatecznie, poza Przytykiem, odziedziczyła w powiecie radomskim po ojcu: Zakrzew, Konary, Głogów, Kaleń, Brzozowicę, Młodnice, Zadąbrowie, Golędzin i Mleczków. Eleonora Kochanowska wyszła za mąż (po raz drugi) za bogatego i wpływowego kasztelanica gdańskiego Antoniego Kruszyńskiego, mieli trzy córki: Ludwikę, Mariannę i Apolonię. Po śmierci Eleonory z Kochanowskich Kruszyńskiej jej mąż ożenił się powtórnie z jej daleką krewną Ludwiką Kochanowską z Krzyszkowic. Z kolei Ludwika Kruszyńska – córka Antoniego Kruszyńskiego i Eleonory z Kochanowskich – wyszła za mąż za Stefana Kochanowskiego. Tak więc na skutek braku męskich potomków w latach trzydziestych XVIII w. zakończyły się dzieje linii Kochanowskich z Konar. Jej symbolicznymi kontynuatorami stali się zaś, poprzez wspomniane podwójne małżeństwo z Kruszyńskimi, Kochanowscy z Krzyszkowic. Stefan i Ludwika z Kruszyńskich Kochanowscy mieli czworo dzieci, Zakrzew otrzymał w 1791 r. ich syn Joachim – skarbnik radomski. Joachim pozostawił trzech synów, spośród nich dziedzicem Zakrzewa został Franciszek Salezy Kochanowski (1804–1883). Franciszek Salezy sprzedał Zakrzew w 1844 r. Piotrowi Suskiemu.

Później Zakrzew został sprzedany Władysławowi Grodzińskiemu (1856 r.), a następnie dobra zakrzewskie nabyła rodzina Herniczków (1898). Po drugiej wojnie pozostałości majątku zakrzewskiego należały do rodziny Łuszczów.

Kościół pw. św. Jana Chrzciciela w Zakrzewie – barokowy kościół parafialny wybudowany w latach 1770–1776 z fundacji wojskiego radomskiego Stefana Ksawerego Kochanowskiego i jego żony Ludwiki z Kruszeńskich. Poświęcenia kościoła dokonał Andrzej Ziółkowski, kanonik kijowski, dziekan radomski. W 1879 r. i na początku XX w. kościół był odnawiany.

Wcześniej stał tam drewniany kościół (modrzewiowy), fundowany w 1417 r. przez Andrzeja z Zakrzewa herbu Lewart. Przez lata zmieniali się właściciele Zakrzewa i patroni świątyni, kolejno: Zakrzowscy, Tynieccy, a na przełomie XV i XVI w. znana w regionie rodzina Podlodowskich herbu Janina, z której pochodziła żona Jana Kochanowskiego (poety) Dorota Podlodowska. Jan Podlodowski (brat Doroty i dziedzic Zakrzewa) był zagorzałym zwolennikiem reformacji i w 1570 r. zmienił kościół parafialny w Zakrzewie w zbór kalwiński, sprowadził do wsi pastora, a proboszcza usunął z parafii. Protestantyzm jednak długo się nie ostał. Na przełomie XVI i XVII w. powrócił do Zakrzewa proboszcz i wraz z ówczesnym właścicielem postanowili rozebrać zniszczony kościół i wznieść nowy. Ufundował go w 1612 r. Jerzy Podlodowski.

Obecny kościół z drugiej połowy XVII w., zbudowany z kamienia i cegły w stylu późnego baroku sakralnego, kryty blachą (wcześniej dachówką) jest świątynią jednonawową, z niewyodrębnionym zewnętrznym prezbiterium, zamkniętym nieco węższą, półkolistą absydą, za którą od strony północnej, poza wielkim ołtarzem, znajduje się prostokątna zakrystia. W 1776 r. w kościele postawione zostały trzy ołtarze, które zachowały się do dziś. W głównym są obrazy Przemienienia Pańskiego oraz Chrztu Pana Jezusa. U góry figura Matki Boskiej oraz rzeźby barokowe św. Piotra i Pawła. W kościele znajdują się zabytkowe organy zakupione przez księdza Łukasza Falkiewicza, który przez 26 lat, do roku 1791, był proboszczem parafii w Zakrzewie. Zostały zbudowane w 1787 r., datę te określono na podstawie inskrypcji na piszczałce.

W tekście wykorzystano informacje zgromadzone w publikacji Gmina Zakrzew wczoraj i dziś, Zakrzew 2009 oraz Dariusza Kupisza i Mariusza Kozdracha w monografii rodu Kochanowskich Kochanowscy w XV–XVIII wieku: główne linie rodziny, Radom 2014, wydanej w ramach projektu Szlak rodu Kochanowskich.