Kościół pw. św. Katarzyny w Wieniawie

Posted on

Kościół w stylu renesansowym wzniesiony w XVI w. z wykorzystaniem istniejącej średniowiecznej świątyni. Był to kościół parafialny dla mieszkańców pobliskiego Kochanowa, gniazda rodowego Kochanowskich. Z tej rodziny wywodzi się sławny Jan Kochanowski z Czarnolasu – poeta, jego najdawniejszym znanym przodkiem był Dominik z Kochanowa – pradziad poety, ojciec Jana. Ów Jan Kochanowski (dziad poety), „piszący się z Kochanowa i Woli Brudnowskiej”, gdzie posiadał niewielkie udziały, ożenił się z zamożną Barbarą Ślizówną h. Abdank, która wniosła w posagu dwie wsie – Policznę i Czarnolas, gdzie później osiedli ich potomkowie. W Kochanowie pozostała inna gałąź rodziny.

Pierwotnie kościół w Wieniawie był kościołem drewnianym pw. Najświętszej Marii Panny i św. Katarzyny, zbudowanym w 1264 r. przez ks. Hieronima Strzembosza. Parafia należy do najstarszych w diecezji, bo erygowana została 13 kwietnia 1369 r. przez abp. Jarosława Skotnickiego. Z tą datą wiąże się najstarsza znana nam wzmianka źródłowa o Kochanowie, kiedy to wraz z czterema innymi wioskami został on odłączony od parafii w Skrzynnie i przyłączony do nowo powstałej parafii w Kłudnie (pierwotna nazwa Wieniawy). Można stąd wnosić, że Kochanów był już rozwiniętą osadą, a więc powstał znacznie wcześniej, może jeszcze w XIII w. W początkach XIV w. Mikołaj, dziekan kielecki, dobudował do istniejącego kościoła murowaną kruchtę i zakrystię. Obecny kościół wzniesiony został ok. 1511 r. przez proboszcza Stanisława Młodeckiego (prezbiterium z kaplicą), budowę nawy sfinansował w 1703 r. Karol Dunin Wąsowicz, podkomorzy sandomierski. Restaurowany w latach 1909–12. Odnowiony w latach 1987 i 1999 r. staraniem ks. Jana Blicharza.

Kościół jest budowlą salową z nieco węższym od nawy, wielobocznie zamkniętym prezbiterium, do którego przylegają od północy zakrystia, a od południa kaplica św. Stanisława. Kaplica jest otwartą do prezbiterium okrągłołukową arkadą, do zakrystii prowadzi zaś gotycki portal. Nawa i prezbiterium są przykryte drewnianymi stropami, kaplica zaś – sklepieniem gwiaździstym. W zworniku sklepienia kaplicy herb Półkozic ks. Stanisława Młodeckiego – inicjatora i fundatora przebudowy kościoła z początku XVI w. Zewnątrz naroża prezbiterium i kaplicy oszkarpowane. Okna w kaplicy ostrołukowe, w barokowych uszatych obramieniach z kroplami. Kościół orientowany, murowany, otynkowany.

Znajduje się w nim obraz Matki Bożej Szkaplerznej, który jest czczony jako cudowny. Jest to płótno naklejone na desce, pochodzące z końca XIV w. Obraz przywiózł z Rzymu ks. Młodecki w 1543 r. Umieszczony jest w późnorenesansowym ołtarzu głównym, który pochodzi z początku XVII w. i zwraca uwagę niezwykle bogatą dekoracją snycerską. Wizerunek Matki Boskiej zwykle zakryty jest obrazem ze sceną Ukrzyżowania, trzeba poprosić o odsłonięcie. Obok, na północnej ścianie prezbiterium znajdziemy bogato zdobioną barokową sukienkę tego obrazu i liczne wota składane tu przez wieki.

Po prawej stronie nawy głównej znajduje się kaplica św. Stanisława, a w niej najcenniejszy zabytek wieniawskiej świątyni – słynny Poliptyk Wieniawski. Ukończone prawdopodobnie w 1544 r. dzieło przypisywane jest warsztatowi Wita Stwosza i przedstawia legendę św. Stanisława. Poliptyk, wyrzeźbiony w drewnie lipowym i pokryty polichromią, składa się z szafy środkowej, w której umieszczono najbardziej przejmującą scenę zabójstwa biskupa, gdy św. Stanisław wznosi do góry hostię, a za nim tłoczy się grupa ludzi. Wśród nich jest król Bolesław trzymający oburącz nagi miecz i zamierzający się nim na biskupa. Pod przedstawieniem zabójstwa biskupa, na predelli, znajduje się druga poruszająca scena – pogrzeb św. Stanisława. Ściągnięte smutkiem twarze, biskup błogosławiący zwłoki świętego i kilku zakonników składających jego ciężkie, martwe ciało do trumny. Cztery płaskorzeźby w skrzydłach bocznych ilustrują różne elementy legendy – kupno wsi Piotrawin, wskrzeszenie rycerza Piotra, sąd królewski i w końcu „legendę o zwłokach i orłach” z poćwiartowanym ciałem świętego. Na zwieńczeniu w półokręgu rzeźbione figury św. Anny i Marii z Dzieciątkiem. Nad poszczególnymi kwaterami bogate renesansowe ornamenty roślinne. Ołtarz po zamknięciu zmienia się w poliptyk malarski, przedstawiający męczeństwo Chrystusa. Interesujący jest fakt, że poliptyk wieniawski ufundowany był od razu dla miejsca, w którym się znajduje, czyli kościoła w Wieniawie. Na predelli umieszczono dwa herby Półkozic i Jastrzębiec oraz inicjały M.S. Półkozic i M.S. – to herb i inicjały przypisywane ks. Stanisławowi Młodeckiemu, proboszczowi i dziedzicowi wsi, który wybudował kaplicę św. Stanisława, chór i zakrystię, i ufundował poliptyk.

Ponadto w kościele znajdują inne zabytki związane z długą historią świątyni: gotycka chrzcielnica, gotycki krucyfiks nad łukiem tęczowym, barokowe organy i ołtarze boczne i kilka późnogotyckich portali.

Wieniawa pierwotnie była wsią szlachecką o nazwie Kłodno, w XIV w. stanowiła własność Mikołaja, dziekana kieleckiego. W drugiej połowie XV w. została nabyta przez Wieniawitów, którzy zaczęli swoją część wioski nazywać Wieniawą, a dla pozostałej zachowała się nazwa Kłodno (dziś Kłudno).

W tekście wykorzystano informacje zgromadzone przez Michała Walickiego w książce Renesansowy poliptyk wieniawski, Warszawa 1960, oraz Dariusza Kupisza i Mariusza Kozdracha w monografii rodu Kochanowskich Kochanowscy w XV–XVIII wieku: główne linie rodziny, Radom 2014, wydanej w ramach projektu Szlak rodu Kochanowskich.