Sycyna – miejsce narodzin Jana Kochanowskiego oraz obelisk z fundacji Kochanowskich

Posted on

Tu, w nieistniejącym dziś dworze, urodził się w 1530 r. poeta Jan Kochanowski. Sycyna należała w latach 1522–1698 do sześciu pokoleń rodziny Kochanowskich herbu Korwin. W ręce rodziny Kochanowskich przeszła jako własność Zofii, wdowy po Mikołaju Kroguleckim z Sycyny i pierwszej żony Piotra Kochanowskiego, ojca poety. Drugą część Sycyny Piotr Kochanowski odkupił od Macieja Kanimira. W 1525 r. ojciec poety zamieszkał w istniejącym już wówczas sycyńskim dworze z drugą żoną Anną Białaczowską herbu Odrowąż – matką poety. Nie wiemy, jak wyglądał dom rodzinny Jana Kochanowskiego. Podczas prac archeologicznych prowadzonych w latach 80. XX w. archeolodzy odnaleźli w sycyńskim parku niegdyś należącym do Kochanowskich, nad stawem Przerywaniec fundamenty dworu o wymiarach 20×13,7 m z przełomu XV i XVI w. Ustalono, że budowla ta była podpiwniczona – odkryto gotyckie piwnice. Posiadała parter i piętro służące celom reprezentacyjno-mieszkalnym. W 2013 r. w odsłonięte zarysy fundamentów dworu wkomponowano herb Białaczowskich Odrowąż (herb rodowy matki poety) wykonany z wielobarwnych kamieni granitowych.

Podczas prac archeologicznych odnaleziono także liczne przedmioty zabytkowe, w tym ułamki ceramiki naczyniowej, kafli piecowych, klamry, zawiasy, gwoździe, okucia, także monety, cybuch gliniany i fajki. Po śmierci rodziców poeta Jan Kochanowski odziedziczył nieodległy Czarnolas, gdzie później zamieszkał, natomiast Sycynę odziedziczyło dwóch jego braci: Mikołaj i Jakub. Jakub został w rodzinnym „starym” dworze, po nim zaś dwaj synowie Marcin i Mikołaj. W części północnej wsi Mikołaj (brat Jakuba) wybudował nową siedzibę dla swojej rodziny. W 1598 r. majątek po nim przeszedł w ręce czterech synów: Adama – fundatora kaplicy w Zwoleniu, Piotra – sekretarza królewskiego i tłumacza, oraz Mikołaja i Jana – który kontynuował tradycję rodzinną i pracował jako sekretarz królewski. Ostatecznie dziedzicem północnej części wsi został Adam, który zmarł bezpotomnie w 1628 r. Majątek po nim odziedziczyli dwaj synowie brata Mikołaja, o imionach Mikołaj i Adam. Mikołaj był sekretarzem królewskim na dworze Zygmunta III Wazy.

Sycynę odziedziczył Mikołaj. Najprawdopodobniej również zmarł bezpotomnie i dlatego wieś przeszła w ręce Piotra, jednego z synów Adama. Piotr pełnił wysokie godności, między innymi wojskiego sandomierskiego, marszałka sądu kapturowego radomskiego, kasztelana radomskiego, pozostawił jednak majątek mocno zadłużony. Jego synowie Adam, Franciszek i Jan zrzekli się dziedziczenia zadłużonego przez ojca majątku, który w 1698 r. wyrokiem Trybunału Lubelskiego przeszedł w ręce Macieja Łajszewskiego, pasierba Piotra.

Kochanowscy z Sycyny sprawowali różne urzędy, dbali o majątek i pomnażali go, także poprzez małżeństwa. Znani byli jako dzielni i waleczni rycerze (Mikołaj Kochanowski), a kilku z nich biegle władało piórem, na czele z najwybitniejszym przedstawicielem rodu – Janem Kochanowskim.

Po Kochanowskich właścicielami Sycyny było bardzo wiele rodów: Chomętowscy (1731), Wielopolscy (1760), Wierzbowscy (1786), Kazimierz Olechowski (1803), Kazimierz Młodecki (1815), Agnieszka z Niemiryczów Młodecka (1819), Adam Matuszewicz (1840), Leon Potocki (1841), Laura z Wąsowiczów Morzkowska (1854), Władysław Morzkowski (1867). Ostatnimi właścicielami byli Czaplińscy, na nich kończą się dzieje majątku dworskiego w Sycynie.

W Sycynie, w jej północne części, znajduje się również obelisk wystawiony w 1621 r. przez Adama Kochanowskiego, bratanka poety, upamiętniający zwycięstwo Polski nad Turkami w bitwie pod Chocimiem. Północna część Sycyny od 1571 r. należała do Mikołaja (brata poety), który wybudował dla swojej rodziny nowy dwór. W miejscu gdzie stał dwór, do naszych czasów przetrwała jedynie kamienna czterometrowa figura z 1621 r., która upamiętnia udział rotmistrza Mikołaja z Baryczy, brata stryjecznego Adama, w bohaterskiej obronie Chocimia przed Turkami. Wydaje się, że figura mogła być również wotum dziękczynnym za ocalenie wspomnianego Mikołaja z Baryczy z niewoli tureckiej, do której dostał się pod Cecorą. Obelisk z czerwonego piaskowca został wystawiony przez Adama Kochanowskiego – bratanka poety, syna brata Mikołaja, a jednocześnie fundatora kaplicy rodowej przy kościele w Zwoleniu. Kolumna obelisku zwieńczona jest kapliczką z czterema arkadowymi wnękami, w których znajdują się płaskorzeźby. Dwie przedstawiają Madonnę z Dzieciątkiem, a dwie krucyfiksy. Nad Madonną u góry wykuty jest napis: „Sancta Maria ora pro nobis” (Święta Maryjo, módl się za nami), w sąsiednich niszach: „Qui passus es pro nobis. Miserere nobis” (Ty, coś cierpiał za nas, ulituj się nad nami) oraz data 1621.

W tekście wykorzystano informacje zgromadzone przez Tomasza Palacza w książce Człek Boże igrzysko: Jan Kochanowski w Czarnolesie, Radom 1998, oraz Marię M. Jaskot w przewodniku o Sycynie i Czarnolesie przygotowanym w ramach projektu Szlak rodu Kochanowskich, a także Dariusza Kupisza i Mariusza Kozdracha w monografii rodu Kochanowskich Kochanowscy w XV–XVIII wieku: główne linie rodziny, Radom 2014, wydanej w ramach projektu Szlak rodu Kochanowskich.