Kościół pw. św. Szczepana w Skrzynnie

Posted on

Późnorenesansowy kościół wybudowany w pierwszej połowie XVII w., z wykorzystaniem pozostałości pierwotnego, romańskiego budynku, fundowanego w XII w. przez Piotra Włostowica. Według inskrypcji na łuku tęczowym kościół został zbudowany w latach 1626–38, choć jest to raczej data jego przebudowy, w której wykorzystano istniejącą kaplicę św. Barbary. Kaplica św. Barbary nazywana jest w literaturze kaplicą Kochanowskich i uznaje się, że pod nią znajdowały się krypty grobowe rodziny Kochanowskich. Jak jednak ustalili D. Kupisz i M. Kozdrach w swoich najnowszych badaniach, kaplica Kochanowskich powstała przypuszczalnie ok. 1641 r. i nosiła wezwanie św. Jerzego, choć nie wiadomo, który z przedstawicieli rodziny Kochanowskich ją ufundował. W każdym razie Jerzy z Konar uposażył w połowie XVII w. jej prebendarza, a przedstawiciele rodziny Kochanowski byli w niej chowani jeszcze w następnym stuleciu. Wśród nich jest wymieniany Stanisław Kochanowski – starosta nowiński, który zmarł 10 września 1751 r. i pochowany został w kaplicy Kochanowskich przy kościele w Skrzynnie.

Inni badacze podają, że podczas rozbudowy kościoła w XVII w. dobudowano dwie kaplice z fundacji Modliszewskich – kaplicę św. Jerzego i kaplicę Przemienienia Pańskiego. Po rozbudowie powstała wyniosła budowla późnorenesansowa, trójnawowa, o układzie bazylikowym. Zarówno nawa, jak i prezbiterium nakryte są sklepieniami kolebkowymi na gurtach. W świątyni znajdują się liczne kamienne portale oraz wizerunek herbów rodziny Duninów. Na zewnątrz wzmacniające skarpy i przypory, które są charakterystyczne raczej dla budownictwa gotyckiego. Wysokie dachy dwuspadowe. Nad głównym portalem w fasadzie zachodniej znajdują się trzy nisze z rzeźbami: Chrystusa oraz św. Polikarpa i św. Urszuli.

Wyposażenie kościoła pochodzi z różnych etapów istnienia świątyni. Najcenniejszym zabytkiem jest gotycka figura Madonny, w typie tzw. Pięknych Madonn, z 1420 r. Drewniana polichromowana rzeźba Madonny ze Skrzyńska ma wiele cech tzw. stylu pięknego w międzynarodowym gotyku – Matka Boska jest młoda i piękna, ma ciało wygięte w charakterystycznym kontrapoście i okryte drapowaną szatą o delikatnie łamiących się fałdach.

We wnętrzu i w wyposażeniu kościoła dominuje barok. W prezbiterium stoi monumentalny wielokondygnacyjny ołtarz główny. Dominującą figurę Chrystusa Ukrzyżowanego otaczają postacie świętych: Stanisława i Wojciecha. Przy łuku tęczowym dwa ołtarze boczne – Matki Bożej Nieustającej Pomocy oraz św. Anny Samotrzeciej. Przy filarach oddzielających nawy boczne od nawy głównej umieszczono sześć ołtarzy z połowy XVII w. Po lewej stronie nawy głównej barokowa ambona boczna z 1646 r. z rzeźbami Chrystusa, Ewangelistów i Ojców Kościoła. W północnej nawie bocznej znajduje się XVI-wieczny obraz Matki Boskiej z dzieciątkiem, przypisywany szkole niderlandzkiej. Wewnątrz kościoła znajduje się także kamienna rzeźbiona chrzcielnica w stylu renesansowym z pierwszej połowy XVII w. Kościół jest starannie odnowiony dzięki wieloletnim wysiłkom ks. doktora Henryka Kołodziejczyka.

Duże zainteresowanie budzi historia kościoła w Skrzynnie, związana między innymi z Piotrem Włostowicem z rodu Łabędziów-Duninów. Jak podaje Z. Lechowicz, kościół pw. św. Szczepana w Skrzynnie mógł być przez pewien czas miejscem przechowywania relikwii pierwszego męczennika chrześcijańskiego – ręki św. Szczepana, która była w posiadaniu Piotra Włostowica, właściciela Skrzynna przed dokonaniem transakcji wymiennej z królem Bolesławem Krzywoustym na wieś Kostomłoty, którą Włostowic uposażył mnichów z benedyktyńskiego opactwa św. Wincentego na wrocławskim Ołbinie. Kościół w Skrzynnie był co najmniej dwukrotnie odbudowywany – w 1555 i w 1575 r., po pożarze. W 1555 r. odbudowę kościoła sfinansował proboszcz skrzyński Jerzy Podlodowski herbu Janina, kanonik krakowski, dziekan kielecki i osobisty sekretarz pary królewskiej. W 1575 r. kościół w Skrzynnie ponownie spłonął i został odbudowany staraniem Pawła Dunina Zbożeńskiego. Kościół w obecnej formie, którą uzyskał w trakcie przebudowy w latach 1626–38, został wzniesiony z fundacji Macieja Wrzeciąża, staraniem ks. Mateusza Urzeckiego i konsekrowany w 1643 r. przez bp. Tomasza Mikołaja Oborskiego. W 1708 r. kościół uległ ponownemu zniszczeniu, wówczas prace restauracyjne sfinansowali opaci sulejowscy.

W tekście wykorzystano informacje zgromadzone przez Jana Korcza w książce Miejsca święte w Polsce łaskami i cudami słynące, Warszawa 2001 i Z. Lechowicza w publikacji Dzieje ziemi radomskiej w średniowieczu. Okręg grodowy w Skrzynnie, Radom, b.d.w. oraz Dariusza Kupisza i Mariusza Kozdracha w monografii rodu Kochanowskich Kochanowscy w XV–XVIII wieku: główne linie rodziny, Radom 2014, wydanej w ramach projektu Szlak rodu Kochanowskich.