Dawne opactwo benedyktyńskie w Sieciechowie

Posted on

Zabytkowy zespół poklasztorny z późnobarokowym kościołem (wewnątrz rokokowa polichromia), pałacem opata, siedzibą przeora i zrujnowanymi fragmentami klasztoru.

Miejsce to związane jest z rodem Kochanowskich, z którego pochodził Jan z Czarnolasu – poeta, jako że do przyklasztornej szkoły uczęszczały dzieci lokalnej szlachty, w tym z rodziny Kochanowskich, ale także Rogowskich, Gniewoszów, Boguszów, Siemińskich. Szkoła przyklasztorna, z różnymi poziomami nauczania, funkcjonowała do kasaty zakonu w 1819 r. Przez cały okres aktywności benedyktynów w Sieciechowie działała szkoła parafialna, w latach 1550–1575 także konwikt szlachecki, a od roku 1790 gimnazjum w Stężycy, mieszczące się następnie w budynkach opactwa w Sieciechowie.

Pierwotnie był to obiekt romański (początek XII w.), z fundacji rodu Toporczyków, choć historycy spierają się, czy fundatorem był Sieciech Stary – palatyn Władysława Hermana, Sieciech Młodszy – cześnik Bolesława Krzywoustego, czy też wspólnie Sieciech Młodszy, Jaksa z Miechowa i książę Henryk Sandomierski, którzy występują w zapisie najstarszego dokumentu benedyktynów sieciechowskich. Zakonników sprowadzono z Prowansji, co może wskazywać na cześnika Sieciechowicza (syna słynnego Sieciecha, palatyna Władysława Hermana) jako fundatora klasztoru, gdyż w tym czasie pielgrzymował do grobu św. Idziego do benedyktynów w St. Gilles w Prowansji. Romańskie pozostałości, odsłonięte podczas prac archeologicznych prowadzonych od 2011 r., widoczne są w partiach murów kościoła od wschodniej strony prezbiterium.

Zdjęcie 2.

Obecny kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny stoi prawdopodobnie w miejscu, gdzie znajdował się poprzedni, zakonny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i Dziesięciu Tysięcy Męczenników, ale nie wiadomo, czy był to pierwszy budynek kościoła. W 1496 r. świątynię naprawiano i przebudowywano, a mimo to 100 lat później kościół uważano za wymagający częściowej reperacji.

Ówczesny klasztor był zapewne drewniany. Nowy, także drewniany pochodził z 1530 r., został rozbudowany i obwarowany w 1580 r. przez opata Józefa Wereszczyńskiego. Uległ spaleniu 10 lutego 1683 r. Pożar, który wybuchł w wyniku nieuwagi nowicjusza, całkowicie zniszczył klasztor, a kościół wkrótce znalazł się w takim stanie, że zagrażał bezpieczeństwu ludzi. Odbudowa opactwa trwała długo. Dopiero w 1733 r. ukończono roboty budowlane przy klasztorze, już murowanym (skrzydło północno-zachodnie, ówczesny przeorat, dziś plebania).

Odbudowę kościoła według planów nieznanego autora zapoczątkował o. Józef Kurdwanowski wybrany opatem w 1739 r. Zbudowany został w stylu późnobarokowym na planie krzyża greckiego o nieco krótszych ramionach transeptu, z dwiema piętrowymi przybudówkami po bokach prezbiterium i czworoboczną wieżą na osi od wschodu wtopioną między prezbiterium, przybudówki a romańską ścianę skrzydła klasztoru. W przyziemiu przybudówek przejście z prezbiterium do zakrystii (od północy) oraz do krużganka klasztornego (od południa). Nad nimi i nad pomieszczeniami przyziemia wieży zachował się dawny chór zakonny obiegający na piętrze prezbiterium, otwarty lożami do prezbiterium i transeptu. W nawie od zachodu murowany chór muzyczny wsparty na arkadzie. W grubości murów transeptu i nawy korytarzyki łączące chór zakonny z muzycznym, otwarte do kościoła okrągłymi i owalnymi oknami. Ściany wnętrza prezbiterium i transeptu faliście wygięte, rozczłonkowane, w narożach transeptu kolumny. Sklepienia kolebkowe z lunetami, na krzyżu transeptu spłaszczona kopuła. Okna dolne zamknięte łukiem odcinkowym, górne czworolistne. Dachy dwu- i trzyspadowe. Pod kościołem krypty udostępnione do zwiedzania.

Zdjęcie 3.

Wewnątrz polichromia rokokowo-klasycystyczna (ok. 1770–1779) autorstwa Szymona Mańkowskiego, restaurowana i uzupełniana (1943–1946). Na tle iluzjonistycznych podziałów architektonicznych ołtarz główny z postaciami świętych Benedykta i Scholastyki oraz z Wniebowzięciem Matki Boskiej i aniołami w zwieńczeniu. Nad otworami lóż malowane w medalionach portrety Bolesława Chrobrego i Sieciecha (w prezbiterium), papieży Klemensa XI i Benedykta XIII oraz opatów Kurdwanowskiego i Bułharewicza.

Zdjęcie 4.

W ołtarzu głównym rzeźbiony krucyfiks barokowy z końca XVIII w. Dwa ołtarze boczne, ambona, chrzcielnica – rokokowe z II poł. XVIII w. W zakrystii marmurowe zwieńczenie nagrobka (XVIII w.) z płaskorzeźbionym popiersiem nieznanego opata. W 1780 r. do klasztoru dobudowano refektarz, zaś 20 lat później – pałac opacki. W 1819 r. nastąpiła kasata zakonu, dobra zostały przejęte przez rząd rosyjski. Kościół miał być przeznaczony do użytku świeckiego, jednak za sprawą mieszkańców funkcjonował jako parafialny. W latach 1845–1879 był opuszczony i zaniedbany. Odnowiony w latach 1879–1884, a w 1885 r. na nowo konsekrowany przez bp. Antoniego Ksawerego Sotkiewicza. Po zniszczeniach I wojny światowej był odnawiany ponownie. W latach 1943–1946 malarze wysiedleni z Pelplina: Alojzy Teichert, Władysław Drapiewski i jego brat odnowili malaturę rokokową. Po zniszczeniach II wojny światowej kościół ponownie odnowiony. Kolejnej restauracji dokonano w latach 1972–1974. W kościele zachowały się zabytkowe organy, a także bardzo rzadko spotykana chrzcielnica szafkowa.

Zdjęcie 5.

Klasztor został zniszczony w 1915 r., fragmentarycznie odbudowywany po obu wojnach, pozostaje w częściowej ruinie. Ważny ośrodek życia religijnego i kulturalnego, rozwinięta tu była zwłaszcza kultura muzyczna. Szkoła prowadzona przez benedyktynów otoczona była opieką Akademii Krakowskiej, uczyli tu m.in. Jan Sylwiusz z Czar­nolasu, późniejszy profesor filozofii w Akademii Krakowskiej, i poeta Sebastian Klonowic. Z klasztoru zachowały się: dawny przeorat (obecnie plebania) z herbem klasztoru nad drzwiami wejściowymi, sklepienia w większości kolebkowe lub kolebkowo-krzyżowe, część wschodnia z fragmentem ściany romańskiej i dawnego refektarza, sklepiona kolebkowo z lune­tami, i obok sala sklepiona kolebką krzyżową (obecnie zakrystia i mieszkania dla sióstr), a także dziedziniec przed klasztorem i dawny pałac opacki o charakterze klasycystycznym.