Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Przytyku oraz zespół dworski w Zameczku k. Przytyka

Posted on

Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Przytyku został wybudowany w latach 1932–1936 wg projektu znanego architekta Stefana Szyllera. Świątynia w Przytyku jest typowym przykładem stylu S. Szyllera, który w swoich projektach odwoływał się do form historycznych, głównie renesansu i baroku. Budowla neobarokowa, trójnawowa i halowa, wzniesiona z cegły. Sklepienia kolebkowe, fasada dwuwieżowa z częścią środkową zwieńczoną ślimacznicami. Detale architektoniczne eklektyczne, neobarokowe, w postaci portali i gzymsów. W prezbiterium kościoła obraz autorstwa Jana Henryka Rosena „Znalezienie Krzyża Świętego”, w miejscu, gdzie zwykle znajduje się ołtarz główny, co stanowi pewną osobliwość.

Obecny kościół parafialny został zbudowany prawdopodobnie w miejscu, gdzie w XVI w. stał drewniany kościół pw. Świętego Ducha i Świętego Krzyża, w którym prawdopodobnie ślub brali w 1575 r. poeta Jan Kochanowski herbu Krowin i pochodząca z tej parafii Dorota z Podlodowskich herbu Janina – stolnikówna sandomierska, córka Stanisława Lupy Podlodowskiego, marszałka dworu biskupa Samuela Maciejowskiego i posła sejmowego czasów Zygmuntowskich. Jak wskazują D. Kupisz i M. Kozdrach w swoich najnowszych ustaleniach badawczych, przypuszczenia, że ślub został zawarty w kościele w Przytyku, gnieździe rodzinnym panny młodej, są mało prawdopodobne, gdyż bracia Doroty byli wyznawcami kalwinizmu i w dziedziczonym przez nich Zakrzewie kościół katolicki nie funkcjonował, a w Przytyku został ok. 1559 r. zamieniony w zbór kalwiński (konsekrowany ponownie dopiero w 1596 r.). Nie jest też jasne, czy sama Dorota była w momencie ślubu katoliczką, czy też wyznawczynią kalwinizmu. Wyznanie ewangelickie przyjęli przynajmniej dwaj jej bracia (Jan i Grzegorz), a i brat poety – Mikołaj z Sycyny – uznawany był za protestanta. Małżeństwo poety z młodszą o dwadzieścia kilka lat Dorotą, która wniosła znaczny posag i pochodziła z rodziny z ważnymi koneksjami politycznymi, ustabilizowało sytuację poety. Przytyk stał się na długie lata własnością rodową Kochanowskich. W 1835 r. Kochanowscy utracili prawa do Przytyka za udział w powstaniu listopadowym.

Pierwsze informacje na temat parafii w Przytyku pochodzą z przełomu XV i XVI w., wspomniany jest w nich drewniany kościół pod wezwaniem Wszystkich Świętych i św. Krzyża wraz jego ówczesnym plebanem Hieronimem z Leszczowa. Kościół ten był prawdopodobnie ufundowany przez Jana i Jakuba Podlodowskich, gdyż po roku 1333 okolica ta była w posiadaniu rodziny Podlodowskich. Podlodowscy byli silnie związani z kościołem katolickim, wielu z nich wybierało karierę duchowną, byli kolatorami kościoła przytyckiego. Jednakże w 1559 r. synowie Lupy Podlodowskiego, bracia Doroty, porzucili katolicyzm i przeszli na kalwinizm. Główną świątynią ewangelicką stał się dla nich kościół w Przytyku, zamieniony w zbór protestancki przez synów Lupy. Pierwszym ministrem kalwińskim został były ksiądz katolicki, Daniel Bieliński ze Śląska. Pod koniec XVI w. większość członków rodu Podlodowskich powróciła na łono kościoła katolickiego, a już w 1596 r. świątynia w Przytyku została odebrana protestantom i konsekrowana przez znanego pisarza i pamiętnikarza, arcybiskupa lwowskiego Jana Dymitra Solikowskiego pod wezwaniem św. Krzyża i św. Ducha.

Kochanowscy przebudowywali lub też odbudowywali od podstaw także kościoły, nad którymi sprawowali patronat z racji przejmowania we władanie wsi lub miast parafialnych. W 1715 r. Józef Bonawentura Kochanowski z Konar wzniósł od podstaw drewniany kościół parafialny w Przytyku, a kilkadziesiąt lat później odbudował go ponownie od podstaw Józef Walenty Kochanowski z Kierzkowa (1779).W kościele były trzy ołtarze: wielki znajdujący się w głównej części kościoła oraz dwa inne – po lewej i po prawej stronie ołtarza wielkiego – ołtarza św. Anny i Najświętszej Marii Panny. W głównym ołtarzu, wykonanym w stylu korynckim, na złoconych masywnych kolumnach znajdowały się figury przedstawiające klęczące anioły, zaś w niszy środkowej – Chrystus na krzyżu dłuta Mikluszyca. W 1819 r. Hieronim Kochanowski, dziedzic i kolator przytyckiego kościoła, wybudował nad kruchtą kościoła wieżę, określaną jako „piramidalna”. Kolejne remonty miały miejsce w 1866 i 1878 r. W 1862 r. ksiądz kanonik Hipolit Czapczyński – ówczesny proboszcz – wybudował plebanię oraz studnię. W 1879 r. założono ogród owocowy, a w 1888 r. wybudowano mur okalający cmentarz. Na cmentarzu przy kościele parafialnym znajdują się cztery kamienne płyty z XVI w. Poświęcone są m.in. Katarzynie Białaczowskiej, żonie Wawrzyńca Podlodowskiego, oraz Stanisławowi Lupie Podlodowskiemu, teściowi poety Jana Kochanowskiego. Przy kościele stoi również kamienny pomnik z amforą na szczycie. Jest to pomnik nagrobny Ignacego Dzianotta (zm. 1827 r.), sędziego pokoju powiatu radomskiego i właściciela Zameczka.

Zespół dworski w Zameczku k. Przytyka – w Zameczku, gdzie stał nieistniejący już dom rodzinny Doroty Podlodowskiej, dziś mieści się XIX-wieczny dwór z parkiem zaprojektowany przez M. Lanciego. Zameczek to późniejsza nazwa wsi Ostrów, oddalonej ok. 1,5 km od Przytyka. Znajdował się tam nieistniejący już dzisiaj wybudowany przez Podlowskich zamek. Pierwotna nazwa wsi wzięła się od ostrowa, czyli wyspy utworzonej poprzez rozwidlenie i ponowne połączenie się nurtu rzeki Radomki. Z czasem wieś zmieniła nazwę na Zameczek, pozostawała w rękach Podlowskich do roku 1731, potem w rękach Tarłów. Na początku XIX w. Zameczek zakupił Ignacy Dzianott, po nim dziedziczyli dwaj synowie Teobold i Konstanty Dzianott. W roku 1850 na podstawie projektu Franciszka Marii Lanciego wybudowany został dworek. Budynek jest murowany, parterowy, w stylu klasycyzującym. W elewacji północnej portyk czterokolumnowy zwieńczony tympanonem, w elewacji południowej ryzalit ozdobiony czterema pilastrami jońskimi, również zwieńczony trójkątnym szczytem. W elewacjach bocznych ganki zakończone szczycikami trójkątnymi. Dzianottowie w 1871 r. sprzedali Zameczek Ignacemu Drużbackiemu. W roku 1876 majątek dostaje w posagu córka Ignacego Felicja Drużbacka, która wychodzi za mąż za hrabiego Włodzimierza Lubienieckiego herbu Rola. Do roku 1945 Zameczek pozostawał w rękach Lubienieckich. W czasie reformy rolnej majtek został rozparcelowany, a dwór wraz z parkiem stał się własnością Państwowego Gospodarstwa Rolnego, przemianowanego w 1962 r. na Wojewódzki Zakład Unasieniania Zwierząt. Obecnie dworek znajduje się w rękach prywatnych i mieści się w nim restauracja.

Współcześni mieszkańcy Przytyka chcą przypomnieć historię ślubu Jana Kochanowskiego z Dorotą Podlodowską, organizując rekonstrukcję tego wydarzenia. W długi majowy weekend 2014 r. (30 kwietnia – 4 maja) z inicjatywy proboszcza w Przytyku ks. prof. Sławomira Fundowicza po raz pierwszy odbył się festyn z rekonstrukcją renesansowego wesela pod nazwą „Kochanowski – przystanek wesele”. Jak zapowiadają organizatorzy, rekonstrukcja wesela Kochanowskich, która obejmuje między innymi przemarsz z Zameczka do Przytyka orszaku weselnego w strojach renesansowych i towarzyszące jej inne imprezy będzie organizowana corocznie w długi majowy weekend.

W tekście wykorzystano informacje zgromadzone przez Tomasza Palacza w książce Człek Boże igrzysko: Jan Kochanowski w Czarnolesie, Radom 1998, Stefana Rosińskiego w publikacji Przytyk parafia i gmina w prasie dziewiętnastowiecznej, Przytyk 2011 oraz Agatę Świątkowską w artykule „Podlodowscy z Przytyka i ich działalność religijna w XVI wieku” [w:] „Radomskich studiach humanistycznych”, tom 1, 2013 oraz Dariusza Kupisza i Mariusza Kozdracha w monografii rodu Kochanowskich Kochanowscy w XV–XVIII wieku: główne linie rodziny, Radom 2014, wydanej w ramach projektu Szlak rodu Kochanowskich.