Kościół pw. św. Stefana w Policznie

Posted on

W Policznie, w nieistniejącym dziś budynku kościoła parafialnego dla Czarnolasu prawdopodobnie odbył się w 1584 r. pogrzeb poety Jana Kochanowskiego, tu też zapewne było jego pierwsze miejsce spoczynku, choć nie wszyscy badacze podzielają ten pogląd. Rodzina Kochanowskich herbu Korwin była bardzo związana z kościołem w Policznie. Piotr Kochanowski (ojciec poety) z bratem Filipem jeszcze w 1531 r. przyczynili się do erekcji kościoła w Policznie, zostając z tego tytułu patronami świątyni. Tu odbywały się chrzty, śluby i pogrzeby wielu jej członków, prawdopodobnie także z najbliższej rodziny poety. W Policznie została pochowana ukochana córka Urszulka, a także Hanna, zapewne sam Jan Kochanowski (po sprowadzeniu zwłok z Lublina), jego syn Jan – pogrobowiec, żona Dorota z Podlodowskich i córka Polixena Lędzka, późniejsza dziedziczka Czarnolasu. Według ustnego przekazu mieszkańców Policzny, zapisanego przez ks. kanonika Mariana Miegonia, szczątki wszystkich pochowanych tu Kochanowskich zostały przeniesione do kaplicy Kochanowskich dobudowanej w 1610 r. do kościoła pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Zwoleniu. Wątpliwości w sprawie miejsca pogrzebu budzi jednak nieistniejąca dziś tablica epitafijna poświęcona Janowi Kochanowskiemu, która znajdowała się w dawnym, wzniesionym z drewna i spalonym później kościele parafialnym w Policznie, której treść wskazuje Zwoleń jako miejsce pogrzebu. Łaciński napis epitafijny zachował się w literaturze przedmiotu i w tłumaczeniu Alfreda Lechowicza (przywołanym przez T. Palacza) brzmi:

„Szlachetnemu i bardzo sławnemu mężowi, panu Janowi Kochanowskiemu, rycerzowi i wojskiemu sandomierskiemu, który w Lublinie roku zbawienia 1584 dnia 22 sierpnia o godzinie 14 przeniósł się do przodków, małżonka Dorota z dziećmi i krewnymi w smutku pozostając, ten pomnik, dla trwalszej jeszcze pamięci u potomności wystawili.

Po pięciu dekadach i czterech latach życia

Kochanowski z rodu Lechitów,

opłakiwany w dwakroć po jedenaście dni szóstego miesiąca sierpnia

podlega w mieście Lublinie smutnym prawom nieubłaganego losu.

Podlodowska z domu, małżonka Dorota

ukrywa ciało pod ciężarnym głazem.

Oto mknie po niezmierzonym kręgu świata nieśmiertelna,

głośna sława jego cnót i geniuszu.

Pochowany w królewskim mieście Zwoleniu”.

Nieznana jest data powstania tej tablicy epitafijnej, może być to tekst sporo późniejszy niż data śmierci Jana Kochanowskiego.

Policzna znalazła się w rękach rodziny Kochanowskich w wyniku małżeństwa Jana Kochanowskiego z Kochanowa, dziada poety, z Barbarą Ślizówną, która wniosła w posagu Policzną i Czarnolas. Kochanowscy jako właściciele Policzny dokonywali licznych podziałów wsi. Pierwszy podział miał miejsce po śmierci Jana Kochanowskiego (dziada poety), który został zamordowany przez Stanisława Rudzkiego z Rudy Wielkiej na drodze z Radomia do Przytyka. Policzna została podzielona pomiędzy jego pięciu synów: Jan, Wit i Tomasz otrzymali po jednej trzeciej osady, a Piotr i Filip otrzymali prawo do wybudowania w niej młyna. Nowi właściciele sprzedali ją Andrzejowi Białaczowskiemu z Białaczowa, ale później jeden z braci – Piotr Kochanowski (ojciec poety) – wziął ślub z Anną Białaczowską, która w posagu wniosła Policzną. Po śmierci Piotra majątek został podzielony pomiędzy jego sześciu synów, Policzna przypadła Kacprowi (bratu poety). Kacper Kochanowski (1526–1577) był najstarszym synem Piotra i Anny z Białaczowskich, późniejszy dziedzic Policzny, Wilczej i Pilnej Woli oraz Ossy k. Białaczowa, podstarości radomski (1558), pisarz ziemski sandomierski (1566). Po jego śmierci Policzną odziedziczyli ok. 1577 r. jego dwaj synowie Piotr i Krzysztof. Kolejnymi właścicielami wsi notowanymi w latach 1639–1650 byli synowie Piotra: Andrzej – podstarości stężycki i radomski oraz Stefan. W polickiej linii Kochanowskich najwybitniejszym jej przedstawicielem był syn Andrzeja – Piotr, który studiował w Orleanie i Padwie, a później (1652 r.) został sekretarzem królewskim. Uczestniczył w kilku sejmach, był elektorem króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego, sekretarzem poselstwa polskiego do Austrii. Pełnił urząd starosty radomskiego i kasztelana czechowskiego. Kasztelan czechowski był hojnym patronem kościoła w Policznie. W 1673 r. odnowił budynek, ufundował m.in. „bogaty ornat, bursę złotogłową, agendę, lichtarze, chorągwie i nowe obrazy”. Poczynił również liczne zapisy powiększające uposażenie parafii: w roku 1673 zapisał jej kilka pól i łąk, w 1674 r. ofiarował rolę na utrzymanie przełożonego szkoły parafialnej, w roku 1678 darował wraz z żoną poddanego Wojciecha Wstępniaka na roli i zagrodzie, a w 1683 r. zapisał sumę 4000 zł kaznodziei. O jego synu Pawle, a właściwie Janie Pawle, który był ostatnim właścicielem Policzny, nie ma wielu informacji, nie uczestniczył tak aktywnie w życiu politycznym. Być może brał udział w odsieczy wiedeńskiej jako ochotnik, gdyż jako świadek brał udział w ceremonii chrztu kilku Turków w Policznie 10 września 1689 r. Niektórzy badacze utrzymują, że „trzymał” do chrztu nawróconego Turka, być może pojmanego w czasie tej wyprawy. Jan Paweł zmarł na początku XVIII w., prawdopodobnie nie założywszy rodziny, wobec czego gałąź Kochanowskich z Policzny wygasła. Zastawione dobra polickie przeszły zaś na własność Jana z Krzyszkowic Kochanowskiego, cześnika mielnickiego, który już w 1712 r. tytułował się dziedzicem Policzny. Policzna pozostawała w rękach rodziny Kochanowskich do 1718 r.

Obecny budynek świątyni wzniesiono w latach 1889–1894 wg projektu Jerzego Wernera z Tyrolu, z fundacji hr. Marii z Tyzenhauzów Przeździeckiej (właścicielki Policzny), w stylu neogotyckim, trzynawowy, na planie łacińskiego krzyża. Jest to imponująca budowla, dwie potężne ceglane wieże w stylu gotyckim zakończone betonowymi kwiatonami i krzyżami górują nad całą okolicą.

Sklepienia trzech naw spoczywają na filarach z kapitelami. W kościele znajduje się pięć dębowych ołtarzy, dostosowanych do stylu świątyni. W głównym ołtarzu wykonana z drewna lipowego rzeźba Chrystusa na krzyżu dłuta A.W. Moszkowicza. W nawie poprzecznej krzyżującej z główną znajdują się dwie kaplice: po prawej św. Stefana, a po lewej św. Jana Nepomucena. Do stylu kościoła dostosowane są dębowe rzeźbione konfesjonały, ambona wykonana w Kubiszkach (gubernia koweńska), drzwi do zakrystii, ławy, balustrady chóru i organy oraz terakotowe stacje drogi krzyżowej. Do najcenniejszych obiektów wyposażenia kościoła należą: kamienna barokowa kropielnica i XVIII-wieczne obrazy– Wniebowzięcia Matki Boskiej, św. Józefa i św. Antoniego. Tutaj w 1892 r. Stefan Żeromski zawarł związek małżeński z Oktawią Rodkiewicz, świadkiem był Aleksander Głowacki (Bolesław Prus). W parafii Policzna proboszczem w latach 1917–1921 był bł. ks. Kazimierz Sykulski.

W Policznie pierwszy drewniany kościół pw. św. Anny i św. Stanisława istniał już w XVI w. Parafia została erygowana w roku 1531 i uposażona przez Andrzeja Białaczewskiego, dziedzica Policzny. Piotr Kochanowski (ojciec poety) z bratem Filipem oraz szwagrem Andrzejem Białaczowskim udali się w tym celu w maju 1531 r. do Krakowa, gdzie wystarali się o stosowne przywileje biskupie. Wszyscy trzej zostali kolatorami nowego kościoła, przekazując prawo patronatu spadkobiercom. Po śmierci Andrzeja Białaczowskiego w 1550 r. Policzna przeszła w ręce Kochanowskich na 150 lat, wraz z prawem patronatu. Opieka Kochanowskich nad polickim kościołem nie zawsze była odpowiednia. Piotr i Krzysztof Kochanowscy jako współwłaściciele Policzny byli kolatorami tamtejszego kościoła po śmieci ojca Kacpra (brata poety). Pod ich „opieką” parafia przeżywała jednak znaczący kryzys. Wizytacja biskupia z 1598 r. stwierdzała w Policzny brak plebana od 30 lat, zaś sama świątynia popadła na przełomie XVI i XVII w. w ruinę, co zapewne było wynikiem sporów między Kochanowskimi a pozostałymi dziedzicami wsi. W okresie swojego patronatu nad polickim kościołem Kochanowscy dwukrotnie odbudowywali zniszczony kościół – w latach 1567–1617 i w 1673 r. Kolejny budynek kościoła, także drewniany, powstał w roku 1740 z fundacji Ewy z Szaniawskich Suchodolskiej, kasztelanowej lubelskiej, gdyż poprzedni nie nadawał się już do renowacji. Kościół ten pw. św. Jana Nepomucena i św. Antoniego Padewskiego został rozebrany w 1894 r., gdyż nie mógł pomieścić zwiększającej się liczby wiernych i był w złym stanie technicznym.

W Policznie znajduje się także pałac Przeździeckich wybudowany w latach 1885–1888 wg projektu pocho­dzącego z Tyrolu inż. Jerzego Wernera, który zaprojektował miejscowy kościół. Pałac skompo­nowany w duchu późnego renesansu francu­skiego. Główny gmach to dwukon­dy­gnacyjny budynek oblicowany czerwoną cegłą. Dekorację fasad stanowią: gzymsy, pilastry, obramienia okien oraz płyciny podokienne. W centralnej części budowli znajduje się trójosiowy ryzalit środkowy, nakryty dachem mansardowym z łupku, który poprzedza trójosiowy portyk podtrzymywany przez kanelowane kolumny doryckie. Spoczywa na nich taras pierwszego piętra. Ryzalit zwieńczony jest attyką, w której umieszczono herb rodu Przeździeckich. Charakterystyczne elementy pałacu zostały zaczerpnięte z architektury francuskiej, z czasów Henryka IV i Ludwika XIII. Po zakończeniu II wojny światowej w wyniku reformy rolnej nastąpiła parcelacja majątku rodziny Przeździeckich. Pałac odremontowano i umieszczono w nim szkołę podstawową. Od 1982 r. mieścił się tu Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy. Ośrodek zlikwidowano na początku lat 90. ub. wieku, a w roku 1997 budynek odzyskali dawni właściciele. Obecnie pałac nie jest dostępny dla zwiedzających.

W tekście wykorzystano informacje zgromadzone przez ks. kan. Mariana Miegonia i Eugenię Januszewicz w publikacji Policzna: by czas nie zaćmił i niepamięć pod redakcją Eugenii Januszewicz, Sycyna, Stowarzyszenie Oświatowe „Sycyna”, Radom 2004, Tomasz Palacza w książce Człek Boże igrzysko: Jan Kochanowski w Czarnolesie, Radom 1998, oraz Grzegorza Jawora w artykule „Policzna w dobie Kochanowskich (schyłek XV – początek XVIII w.)” [w:] Policzna: przeszłość i dzień dzisiejszy radomskiej wsi pod red. K. Myślińskiego, Radom 1993 oraz Dariusza Kupisza i Mariusza Kozdracha w monografii rodu Kochanowskich Kochanowscy w XV–XVIII wieku: główne linie rodziny, Radom 2014, wydanej w ramach projektu Szlak rodu Kochanowskich.