Kościół pw. Świętej Trójcy w Gródku

Posted on

Ten jednonawowy, murowany z kamienia i otynkowany kościół w stylu renesansowym został zbudowany w latach 1593–1595 z fundacji Andrzeja Kochanowskiego (stryjecznego brata poety) i jego żony Anny z Mysłowskich. Konsekracji dokonał w 1598 r. kardynał Jerzy Radziwiłł, biskup krakowski, już po śmierci fundatora Andrzeja Kochanowskiego, który zmarł w 1596 r., wkrótce po zakończeniu budowy kościoła. Ok. 1643 r., w czasie, gdy dziedzicem wsi był Mikołaj Kochanowski z Gródka, dobudowano czworoboczną, trójkondygnacyjną wieżę. Na jej kopule znajduje się dość nietypowe zwieńczenie: dodany podczas późniejszej renowacji krzyż zwany w heraldyce półtorakrzyżem – element figury herbu Jabłonowskich – Prus III, kolatorów kościoła w XIX w. Kościół jest orientowany, ściany zewnętrzne wspierają szkarpy, dach dwuspadowy, kryty blachą ocynkowaną. Sklepienie kolebkowo-krzyżowe z cienkimi dekoracyjnymi żebrami. W latach 1903–1910 świątynię powiększono przez dobudowanie części nawy, nowego prezbiterium i zakrystii. Kościół zniszczony podczas działań wojennych w 1914, restaurowany 1915–28, odnowiony w latach 1950–51. Zachowana do dziś budowla pełniła również rolę nekropolii gródeckiej linii Kochanowskich. Niestety, jej krypty nie były dotąd eksplorowane. Obok kościoła stoi drewniana dzwonnica z 1896 r. Warto wspomnieć, że do II wojny światowej w kościele gródeckim znajdował się dzwon z herbami fundatorów Korwin i Rawicz.

Najcenniejszym zabytkiem jest późnorenesansowe drewniane, pokryte polichromią epitafium Andrzeja Kochanowskiego, fundatora kościoła. Ufundował je w 1620 r. bratanek zmarłego, także Andrzej Kochanowski (fundatorzy kościoła – Andrzej i Anna z Mysłowskich, jego żona, zmarli bezpotomnie).

Na epitafium umieszczono herb rodziny Kochanowskich – Korwin, płaskorzeźbiony i malowany, zgodny z opisem heraldycznym: „w polu czerwonym – na pniu naturalnym, odciętym, w poprzek leżącym o dwóch sękach od góry i dwóch od dołu – kruk czarny w lewo z pierścieniem złotym w dziobie”.

W centralnej części epitafium dominuje malowany wizerunek leżącego rycerza w zbroi, z odsłoniętą głową wspartą na lewym ramieniu i z zamkniętymi oczami. W lewym górnym rogu nad rycerzem – szabla, hełm z pióropuszem i rękawice, w prawym dolnym, pod postacią – miecz, klepsydra i czaszka.

W części górnej epitafium i pod przedstawieniem rycerza umieszczono łacińskie napisy poświęcone zmarłemu. W górnej części napis głosi:

„Krwią i talentem pochodząc ze słynnego szczepu, był pobożnym czcicielem i cnoty i wiary – wysoko urodzony Andrzej Kochanowski, mąż wybitnej sławy, który na usługach ojczyzny i drogich mu przyjaciół życie dokonał, czyniąc to, co było godnym jego rodu, a najgodniejszym chrześcijanina. Był stałym, prawym i pilnym w wierze. A gdy zgasł powołany przez śmierć zawistną, spoczął w tym, obranym przez się grobie. Wzniósł tę świątynię i sam w niej został pochowany, choć duszę jego ma w swej opiece – Twórca świata”.

Na dole napis:

„Słynnemu z urodzenia i cnót własnych panu Andrzejowi Kochanowskiemu, dziedzicowi Gródka, człowiekowi odznaczającemu się w życiu wielkimi darami Bożymi jako to mądrością, pilnością, umiarkowaniem, pobożnością względem Pana Boga, łaskawością względem przyjaciół, niezmierną szczodrobliwością względem ubogich, który gdy z wielkim smutkiem i boleścią swych krewnych i ludzi zacnych, mając lat 54 życie swe zakończył dnia 24 marca 1596 r. w tym nowym kościele, który Imieniu i chwale Boga wystawił, według obrzędu kościoła katolickiego, którego zasady w życiu zawsze wyznawał, został pochowany. Obecny pomnik, jako dowód miłości, wzniósł mu pan Andrzej Kochanowski, bratanek, syn Jana, Podstarości Stężycki”.

Wewnątrz kościoła, na północnej ścianie znajdują się zachowane i odnowione w 1933 r. fragmenty późnorenesansowej polichromii z końca XVI w. Największy fragment polichromii ukazuje scenę Przemienienia Pańskiego, na którym Chrystus ukazany jest w otoczeniu aniołów i klęczących Mojżesza i Eliasza. Poniżej malowana tablica z poświadczeniem erekcji kościoła w 1598 r. Poniżej wizerunek św. Pawła z ikonografią zachowaną fragmentarycznie.

Ciekawą i dawną jest chrzcielnica z oktagonalną czaszą i główkami aniołów oraz pokrywą w kształcie kopuły kościoła. W kruchcie jest umieszczona barokowa kropielnica, a przy niej krucyfiks z XVIII w. z głową Chrystusa pochyloną w prawo i pięknie modelowanym ciałem. Organy pochodzą z 1850 r. z warsztatu Leopolda i Andrzeja Blombergów z Warszawy.

Wśród innych zabytków kościoła w Gródku należy wymienić krzyż relikwiarzowy z 1633 r. z relikwiami św. Klemencji, o pięknych ornamentach roślinnych. Warto wspomnieć również o barokowej monstrancji z rzadko występującą koroną ponad tak zwaną glorię, czyli promienie wokół puszki.

W Gródku zachował się kopiec, na którym niegdyś znajdowała się siedziba rycerska, otoczony istniejącą nadal fosą. W czasach kształtowania się polskiej państwowości mieściła się tu wojskowo-obronna warownia (gród, gródek); jej zadaniem było powstrzymanie najeźdźców, którzy przekroczyli Wisłę.

W tekście wykorzystano informacje zebrane przez ks. Wojciecha Celucha i Eugenię Januszewicz w książce Policzna: by czas nie zaćmił i niepamięć, pod redakcją Eugenii Januszewicz, Sycyna, Radom 2004 oraz Dariusza Kupisza i Mariusza Kozdracha w monografii rodu Kochanowskich Kochanowscy w XV–XVIII wieku: główne linie rodziny, Radom 2014, wydanej w ramach projektu Szlak rodu Kochanowskich.