Zespół dworski rodziny Kochanowskich w Czarnolesie

Posted on

Klasycystyczny XIX-wieczny dwór, kaplica i park.

Czarnolas znalazł się w posiadaniu rodziny Kochanowskich pod koniec XV w. w wyniku małżeństwa. Jan Kochanowski (dziad poety), „piszący się z Kochanowa i Woli Brudnowskiej”, gdzie posiadał niewielkie udziały, ożenił się z zamożną Barbarą Ślizówną herbu Abdank. Wniosła ona w posagu dwie wsie – Policznę i Czarnolas, w których później osiedli ich potomkowie. A. Boniecki wydzielił dwie linie Kochanowskich z Czarnolasu – pierwszą po Piotrze, i drugą po Filipie. Obydwaj synowie Jana Kochanowskiego (dziada poety) i Ślizówny otrzymali w 1519 r. Czarnolas i podzielili się nim po połowie. O ile jednak Filip używał określenia „de Czarnolas”, to Piotr (ojciec poety) od przejęcia Sycyny (1525), w której zamieszkał z rodziną, określał się niemal zawsze, jako pochodzący „de Siczina”. Po śmierci Piotra Czarnolas odziedziczył poeta Jan Kochanowski, który został właścicielem połowy wsi. Drugim dziedzicem Czarnolasu był w tym czasie jego stryjeczny brat Mikołaj Kochanowski (syn Filipa) zwany Filipkiem. Kuzyni wiedli częste spory o granice. Mikołaj nie miał syna, więc posiadany majątek trafił poprzez małżeństwa jego córek w ręce innych rodzin szlacheckich, w tym także część Czarnolasu, która była jego własnością. Jan Kochanowski osiadł w Czarnolesie w latach 1574–1575 r., rezygnując z kariery duchownej i dworskiej. Ożenił się wówczas, dobiegając 45 roku życia, z mającą ok. 25 lat Dorotą Podlodowską herbu Janina. Pierwotne zabudowania ich dworu nie zachowały się, w tym miejscu jest teraz kaplica. Nie wiadomo, jak wyglądał czarnoleski dom poety, poza tym że wybudowany był z drewna, materiału najchętniej wykorzystywanego w obrębie Puszczy Radomskiej, która otaczała Czarnolas. W czarnoleskim domu, w który mieszkał do śmierci (1584 r.) powstały jego największe dzieła, dokończył przekład Psalmów Dawidowych, Odprawę posłów greckich i napisał Pieśń świętojańską o Sobótce. Dorota i Jan Kochanowski mieli sześć córek i syna Jana, który urodził się po śmierci poety. Dwie córki i syn zmarli w dzieciństwie. Po śmierci poety majątkiem zarządzała żona Dorota, a po jej śmierci w 1600 r. właścicielami zostały córki: Ewa, Poliksena, Krystyna i Elżbieta. W 1602 r. mąż Polikseny Łukasz Lęcki z Lędu wykupił od sióstr ich udziały. Wkrótce wykupił też drugą część Czarnolasu i doprowadził do jego scalenia. Do Lędzkich Czarnolas należał przez trzy pokolenia. Po Łukaszu dziedziczył syn Jan, następnie wnuk, także Jan i prawnuk Stefan, który odsprzedał Czarnolas Teodorowi Antoniemu Kiełczewskiemu, gospodarującemu tu w latach 1680–1701. Potem majątek nabyła rodzina Mężyńskich. Właściciele nie troszczyli się o zachowanie dworu po poecie, który wraz z pamiątkami po Kochanowskich spłonął w czasie pożaru w 1720 r. Kolejnymi właścicielami Czarnolasu byli Głuscy i Sobieszczańscy. W latach 1761–1777 Czarnolas nabył, z myślą o podtrzymywaniu pamięci o czarnoleskim poecie, Józef Aleksander Jabłonowski, wojewoda nowogrodzki, kawaler orderu Złotego Runa, św. Michała i św. Huberta, noszący tytuł księcia państwa rzymskiego. Opiekę nad czarnoleskimi dobrami powierzył dwóm kolejnym żonom – Karolinie Radziwiłł i Wiktorii Woroneckiej. W latach 1777–1799 majątkiem zarządzał jego spadkobierca August Dobrogost Jabłonowski, który nie podzielał zainteresowań ojca. W 1799 r. sprzedał majątek Kazimierzowi Raczyńskiemu, zaś od 1818 r. właścicielką Czarnolasu została jego żona Teresa z Moszczeńskich Raczyńska, która uchodziła za literatkę i sawantkę. Mieszkając na stałe w Czarnolesie, z niezwykłą starannością podjęła prace zmierzające do uporządkowania i upamiętnienia materialnych śladów przywołujących pamięć poety. Raczyńscy wybudowali tu między rokiem 1799 a 1806 nowy dwór według projektu Jakuba Kubickiego, zachowując ruiny murowanego alkierza, uważane za szczątki domu Jana Kochanowskiego. Dzieło Teresy Raczyńskiej kontynuowała córka Magdalena z Raczyńskich Lubomirska, właścicielka Czarnolasu w latach 1818–1834., później zaś w latach 1834–1847 Czarnolasem opiekowała się jej wnuczka Teresa z Lubomirskich Jabłonowska, żona Maksymiliana Jabłonowskiego. Zadłużony przez rodziców Czarnolas odziedziczył ich syn – Władysław Eustachy Jabłonowski, kamerdyner dworu cesarskiego, właściciel dóbr czarnoleskich w latach 1847–1875. Majątek w tym czasie znacznie podupadł, w roku 1853 spłonął czarnoleski dwór, którego nie odbudowywano przez około 40 lat. Pożar uszkodził również kaplicę, odremontowaną kilkanaście lat później. Po bezpotomnej i beztestamentowej śmierci Władysława majątek w trzech czwartych przeszedł na jego siostrę Jadwigę Lubomirską, a w jednej czwartej – na wdowę po nim Ludgardę z Tyszkiewiczów Jabłonowską, która z czasem stała się właścicielką całości. Ludgarda Jabłonowska, przy dużym zaangażowaniu swojego rządcy Stanisława Zawadzkiego, doprowadziła do odbudowy obecnie istniejącego dworu, który nie w pełni odpowiada wyglądem i kształtem budowli Kubickiego. Sama właścicielka bywała w Czarnolesie w okresach letnich, przed i w trakcie odbudowy dworu zajmowała pomieszczenia istniejącej do dziś drewnianej oficyny dworskiej. Dwór został zniszczony w czasie I wojny światowej, następnie odremontowany przez Stanisława Zawadzkiego, który w 1906 r. nabył Czarnolas od Benedykta Henryka Tyszkiewicza, siostrzeńca i spadkobiercy Ludgardy Jabłonowskiej. Stanisław Zawadzki własnym staraniem urządził w czerwcu 1930 r. jubileusz 400-lecia urodzin poety, pieczołowicie dbał o pamiątki i park. Dworek wraz z ogrodem przetrwał w dobrym stanie do II wojny światowej. Ostatni właściciele majątku zmarli bezpotomnie – Antoni Bożeniec Jełowiecki (zięć Stanisława Zawadzkiego) w 1942 r., pochowany w krypcie czarnoleskiej kaplicy, jego żona Stanisława Zefiryna z Zawadzkich Jełowiecka zmarła w 1958 r. w Radomiu. W 1946 r. dobra czarnoleskie zostały upaństwowione i przeznaczone na cele społeczne. Dwór był siedzibą Uniwersytetu Ludowego, domu kultury, biblioteki, a w 1961 r. przeznaczony został na muzeum Jana Kochanowskiego.

Za dworem znajduje się neogotycka kaplica z lat 1826–1836 fundacji Magdaleny z Raczyńskich Lubomirskiej i jej córki Teresy Jabłonowskiej. Kaplica o ciekawej architekturze, która jest efektem rozbudowania resztówki nazywanej niegdyś „domkiem Jana” lub „domkiem wielkiego męża”.

Z kaplicy do miejsca, w którym rosła czarnoleska lipa, wiedzie szeroka, stara aleja lipowa mająca około 170 lat. Lipa opiewana przez poetę złamała się pod koniec XVIII w. Obecnie w miejscu, w którym rosła, znajduje się zwężający się ku górze czworoboczny obelisk, na jego szczycie umieszczone jest popiersie Jana Kochanowskiego, a na cokole symboliczna urna z napisem „Urszula”, ozdobiona wianuszkiem laurowym. Pomnik jest dziełem rzeźbiarza Karola Martiniego, powstał na zlecenie Władysława Jabłonowskiego w 1869 r. Miała to być podobizna Jana, ale omyłkowo zamieszczono wizerunek Piotra Kochanowskiego, bratanka poety. Dwór otoczony jest parkiem założonym przez Teresę Jabłonowską i rozwiniętym w początkach XX w. przez znanego wówczas architekta krajobrazu profesora Stefana Celichowskiego. Ważnym elementem kompozycji parku są trzy stawy. Jest też nowy amfiteatr dla 150 widzów, którego arkadowe łuki wykorzystywane są jako miejsce plenerowej ekspozycji rzeźb. Przed dworem – pomnik Jana Kochanowskiego dłuta Mieczysława Waltera. Obecnie w dworze mieści się muzeum poety Jana Kochanowskiego z Czarnolasu.

W tekście wykorzystano informacje zgromadzone przez Marię M. Jaskot w przewodniku o Sycynie i Czarnolesie, przygotowanym w ramach projektu Szlak rodu Kochanowskich, oraz przez Dariusza Kupisza i Mariusza Kozdracha w monografii rodu Kochanowskich Kochanowscy w XV–XVIII wieku: główne linie rodziny, Radom 2014, wydanej w ramach projektu Szlak rodu Kochanowskich.